DIYARBAKIR - BHA
Diyarbakır, Mezopotamya'nın verimli topraklarında kurulan ve tarih boyunca birçok uygarlığa ev sahipliği yapan bir şehirdir. Bilinen en eski adlarından biri olan "Amidi," Asur metinlerinde geçmektedir. Bu bölge, tarihsel boyunca farklı devletlerin ve kültürlerin izlerini barındırmıştır. MÖ 3000’li yıllarda Asurların altında yönetilen Diyarbakır, Hurri-Mitanniler, Urartular, Persler, Romalılar, Selevkoslar, Partlar, Büyük Tigranlar, Araplar, Emeviler, Abbasiler, Seyhogulları, Mervaniler, İnalogulları, Nisanogulları, Selçuklular, Artuklular, Eyyübiler ve İlhanlılar gibi birçok topluluğun tarihine tanıklık etmiştir.
Içkale, kentin yönetim merkezi olarak kullanıldı
Diyarbakır’da, farklı uygarlıkların egemenliğine giren Içkale, yerleşim düzeninin temel unsurlarını uzun yıllar boyunca korumuştur. Içkale’deki tarihî kalıntılar ve bölgenin stratejik konumu, buranın yakın dönemlere kadar kentin yönetim merkezi olarak kullanıldığını göstermektedir. Osmanlı döneminde Kanuni Sultan Süleyman, Içkale’yi genişleterek surlara 16 burç ve iki yeni kapı eklemiştir. Böylelikle bölgenin savunma ve yönetim açısından taşıdığı önem daha da artmıştır.
Virantepe Höyüğü'nde yapılan kazılarda, 13. yüzyılın başlarına tarihlenen Artuklu Sarayı’nın kalıntıları gün yüzüne çıkarılmıştır. Sarayın dikkat çekici mimari unsurları arasında, dört yönde eyvanlarla çevrelenen süslü bir havuz bulunmaktadır. Ayrıca, Artuklu mimarisinde suyun serinliğinden yararlanmak amacıyla yapılan "selsebil" düzenlemesi, Gazi Köskü’nde günümüze kadar ulaşmayı başarmıştır.
Geçmişte yönetim merkezi olarak kullanılan Içkale’deki Eski Adliye, Cezaevi, Kolordu ve Jandarma binaları ile Saint George Kilisesi, günümüzde farklı işlevlerle ziyaretçilere hizmet vermektedir.
Tarihî yapılar günümüzde farklı amaçlarla kullanılıyor
Içkale’deki yapıların bir kısmı müze, sanat galerisi, idari bina ve kafeterya olarak değerlendirilmektedir. Bunlardan bazıları şu şekildedir:
Atatürk Müzesi (Karargâh Binası): 1902 yılında inşa edilen bu bina, Mustafa Kemal Atatürk’ün 1917’de 2. Kolordu Komutanı olarak Diyarbakır’da bulunduğu sırada karargâh olarak kullanılmıştır. 1973’te 7. Kolordu Komutanlığı tarafından onarılarak, 2017’de Atatürk Müzesi olarak ziyarete açılmıştır.
Valilik Kabul Makamı (Adliye B Binası): II. Abdülhamid döneminde, 1891-1893 yıllarında inşa edilen bu bina, günümüzde Valilik Kabul Salonu olarak hizmet vermektedir.
Sanat Galerisi (Saint George Kilisesi): Mimarisi MS 4. yüzyıla tarihlenen kilisenin batı tarafına, Artuklular döneminde kubbeli bir bölüm eklenmiş ve yapı hamama dönüştürülmüştür. Bugün, Saint George Kilisesi Sanat Galerisi olarak kullanılmaktadır.
İdari Bina (Vakıflar Müdürlüğü-Defterdarlık Binası): Osmanlı döneminde kamu binası olarak kullanılan bu yapı, 1900-1907 yıllarına tarihlenmektedir. Günümüzde Vakıflar Müdürlüğü ve Defterdarlık hizmetlerinin yanı sıra Müze İdari Hizmetler Binası olarak da kullanılmaktadır.
İdari Ek Bina (Cephanelik): 1906 yılında Ziraat Bankası Dairesi olarak inşa edilen bina, restorasyon çalışmalarının tamamlanmasının ardından idari ek bina olarak kullanılmaya başlanmıştır.
Restorasyon ve Konservasyon Bölge Laboratuvarı Müdürlüğü (Eski Cezaevi Binası): Artuklular döneminde kervansaray olarak inşa edilen bu yapı, Osmanlı döneminde gerçekleştirilen onarımlarla cezaevine dönüştürülmüştür. Bugün, Diyarbakır Restorasyon ve Konservasyon Bölge Laboratuvarı ile Müze Müdürlüğü’nün eser deposu olarak hizmet vermektedir.
Kafeterya (7. Kolordu Komutanlık Binası): Dönemin Diyarbakır Valisi Mehmet Faik Paşa zamanında 1902 yılında kolordu binası olarak yaptırılan bu yapı, bugün Hevsel Bahçeleri manzarasına açılan bir kafeterya olarak kullanılmaktadır.
Artuklu döneminden günümüze ulaşan eserler
Içkale'deki tarihî miras, yalnızca saray ve kamu binalarıyla sınırlı kalmamaktadır. Artuklu döneminden günümüze ulaşan mimari eserler de bölgenin geçmişini yansıtmaktadır.
Artuklu Kemeri: 1206-1207 yıllarında inşa edilen bu kemer, 10 metre genişliğe sahiptir. Kemerin girişinin iki yanında, aslan ile boğanın mücadelesini betimleyen ünlü kabartmalar yer almaktadır.
Aslanlı Çeşme: 19. yüzyılın sonlarında yaptırılan ve üçgen alınlığıyla dikkat çeken bu çeşmenin, suyun aktığı iki aslan heykelinden biri zaman içerisinde kaybolmuş, diğer aslan heykeli ise Müze Müdürlüğü tarafından koruma altına alınmıştır.
Diyarbakır İçkale, farklı dönemlerden kalan mimari eserleri, tarihi yapıları ve günümüzde sürdürülen yeni işlevleriyle kentin çok katmanlı geçmişini bir arada yaşatmayı sürdürmektedir.



