Üsküdar Üniversitesi Tasavvuf Araştırmaları Enstitüsü'nde Öğretim Üyesi Prof. Dr. Reşat Öngören, hakîkatin önemini ve yalızlığın bu süreçteki rolünü ele aldı.

Prof. Dr. Öngören, hakîkat teriminin "doğru, gerçek" gibi anlamlara sahip olan "hak" kelimesinden türediğini belirterek, "Hâlis, saf, en doğru, en mükemmel" gibi anlamlarda kullanıldığını vurguladı. Tasavvufta bu terimin, görünmeyenin ardındaki örtülü ve gizli anlamı ifade ettiğini, dinî hayatın en yüksek seviyede yaşanarak ilâhî sırlara âşinâlık olduğunu aktardı. Hak îkatin Hak ile ilişkili olmasının, Hakk’ın çeşitli mertebelerde görünmesi nedeniyle farklı düzeylerde hakikatlerden söz edildiğini kaydeden Öngören, "hakîkatler hakîkati" ifadesinin, bütün hakikatleri kendisinde toplayan Cenâb-ı Hakk’ın zâtını kastettiğini ifade etti.

Hakîkatin doğduğu yerin "kalp" olduğunu kaydeden Öngören, Kur'an ve hadiste yer alan bu kelimenin insanın anlama, kavrama ve düşünme yönünü ifade ettiğini belirtti.

Prof. Dr. Öngören, insanı insan yapan ve diğer canlılardan ayıran temel niteliğin kalp olduğunu vurgulayarak, "Kalbin biri duyular âlemini, diğeri ise fizik ötesi gayb âlemini algılamaya müsait iki yönü bulunmaktadır." dedi. Kalbin hakîkatin doğduğu yer olarak kabul edilmesinin, onun idrak etme, bilme ve kavrama gibi özelliklerinden kaynaklandığını ifade etti.

Hakîkat için yalızlığın önemini vurgulayan Öngören, kalbin birtakım hakikatlere ulaşabilmesi için gereksiz ilgilerden arınması gerektiğini belirtti.

Fizikî ve mânevî yalızlığın gerekli olduğunu belirten Öngören, fizikî yalızlığın "halvet" terimi ile ifade edildiğini ve bunun insanın yalnız başına olmasının ötesinde, hakikatin kaynağı olan Hak ile yüz yüze gelmeyi gerektirdiğini ifade etti. İnsan, bir süre için dış dünyadan kopup iç dünyasına yöneldiğinde, gönlündeki perdelerin açıldığını ve hakikatin idrak edilmeye başlandığını aktardı. Bu durum iyice yerleştikten sonra, fizikî yalızlığın gereksiz hale geleceği ve dış dünya ile temas esnasında bile kalp safiyetini koruyarak hakikatle bir araya gelmenin mümkün olabileceğini belirtti.

Peygamberlerin ve velilerin Hak ile buluşmadan önce yalız kalmasının önemli bir nokta olduğunu anlatan Öngören, örnekler vererek bu durumu somutlaştırdı.

Öngören, Kur'an-ı Kerîm'de Hz. Mûsâ'nın Hak ile buluşmasından önce Sîna Dağı'nda 40 gün boyunca yalnız kaldığını ve Peygamber Efendimizin de vahiy öncesi Hira Mağarası'nda manevi arınma yaşadığını bildirdi. Bu durumların, hakîkati kavrayabilmek için yalızlık yaşamanın gerekliliğini işaret ettiğini ifade etti.

Hakîkati kavrama düzeyleri üzerine de görüşlerini aktaran Öngören, bilgide edinim sürecinin farklı aşamalardan geçtiğine değindi.

Prof. Dr. Öngören, "Salt okumak veya dinlemek suretiyle bir şeyin öğrenilmesi bu düzeylerin ilkiyi oluşturur." diyerek, "Deniz" gibi bir gerçekliği hiç görmemiş bir kişinin bunu sadece kitaplardan okumasının ilk aşama olduğunu belirtti. Görerek kavramanın (ayne’l-yakîn) ikinci aşama olduğunu ifade eden Öngören, bunun en yüksek aşamasının ise o nesnenin bizzat deneyimlenmesi (hakka’l-yakîn) olduğunu vurguladı. Bu süreçlerin metafizik boyut için de geçerli olduğunu ifade etti.

Öngören, yalızlığın hakikate ulaşmadaki rolünün en güzel örneklerinden birinin rüyalar olduğunu belirtti.

Uyku esnasında dış dünyadan koparak, ruhun hakikatle karşılaşabileceği bir alan açıldığını dile getiren Öngören, ruhun içsel ve dışsal etkilerden arındığı takdirde hakikatle buluşabileceğini vurguladı. Rüyalardaki sembollerin doğru yorumlanması halinde hakikatin ortaya çıkabileceğini ifade etti. Öngören, Kur'an-ı Kerim'de yer alan rüya örneğine atıfla, Hz. Yusuf'un rüyaları doğru yorumlaması sayesinde Mısır'da olacak bolluk ve kıtlık dönemini öğrenmiş olduğunu hatırlattı.

Son olarak, Prof. Dr. Öngören, "İnsanlar uykudadır, ölünce uyanırlar" hadisini hatırlatarak, dünya hayatının uyku haliyle ilgisini kurdu.

Prof. Dr. Öngören, dünya hayatının bir uyku hali gibi olduğunu, bu nedenle ölüm sonrası yaşamdan haberdar olamadığımızı belirtti. Ancak kalbin maddi ve manevi yalızlıkla arındırılması durumunda hakikatin keşfedileceğini ve dünya ötesi veya sonrasına dair bilgilerin edinilebileceğini ifade etti.